احساس سیری فقط پر شدن معده نیست، چون نتیجه تعامل پیچیده مغز با دستگاه گوارش و هورمونهای گوناگون است. بسیاری از افراد با وجود مصرف غذای کافی، همچنان میل شدیدی به پرخوری دارند؛ زیرا هورمونها نمیتوانند تنظیم سیری را بهدرستی انجام دهند. گرلین، لپتین و PYY از هورمونهایی هستند که بهطور مستقیم یا غیرمستقیم بر مغز تاثیر میگذارند و میزان سیری یا گرسنگی را تنظیم میکنند. با توجه به اهمیت ترشح به اندازه هورمونها، در این مقاله همراه ما باشید تا با نقش هورمون PYY و سیری بیشتر آشنا شویم. قطعا این هورمون که پس از غذا خوردن ترشح میشود، در کاهش اشتها موثر است و تنظیم آن میتواند از بروز مشکلاتی مثل پرخوری یا اضافه وزن جلوگیری کند. بنابراین شناخت دقیق آن میتواند نقش مهمی در بهبود الگوهای غذایی شما داشته باشد.
هورمون PYY چیست؟
برای اینکه ارتباط هورمون PYY و سیری را بهتر درک کنید، ابتدا بهسراغ معرفی این هورمون میرویم. به زبان ساده، هورمون PYY به بدن کمک میکند تا بفهمد چه زمانی بهاندازه کافی غذا دریافت کرده است. بنابراین کاهش یا اختلال در ترشح این هورمون، یکی از دلایل اصلی پرخوری، ریزهخواری و اضافه وزن شناخته میشود.
شناخت عملکرد PYY هم در کنترل اشتها نقش دارد، هم در حفظ سلامت کلی بدن و پیشگیری از پرخوری مزمن، موثر است. هورمون PYY که مخفف Peptide YY محسوب میشود، اصلیترین نقش را در ایجاد احساس سیری و کاهش اشتها دارد. این هورمون پس از غذا خوردن، بهطور طبیعی در بدن ترشح میشود و این سیگنال را به مغز میفرستد که میزان غذای دریافتی کافی بوده است.
هورمون PYY که نقش مهمی در کنترل اشتها دارد، برخلاف تصور رایج از مغز ترشح نمیشود و منشا این هورمون، دستگاه گوارش است. بدن انسان برای حفظ تعادل انرژی، یک سیستم هوشمند دارد که شامل هورمونهای گرسنگی (مثل گرلین) و هورمون سیری (مثل لپتین) هستند. البته بعضی هورمونها مثل PYY وظیفه مهار اشتها را برعهده دارند.
در واقع هورمون PYY و سیری نقطه مقابل هورمون گرلین و گرسنگی هستند. گرلین وقتی معده خالی باشد، ترشح میشود؛ اما ترشح PYY زمانی افزایش پیدا میکند که معده و روده پر هستند. با ترشح این هورمون و ایجاد احساس سیری، میل به خوردن غذا کم میشود.
در واقع هورمون PYY یک هورمون پپتیدی است که از زنجیرهای از آمینواسیدها ایجاد میشود. این هورمون نقش مهمی در تنظیم اشتها، متابولیسم و عملکرد دستگاه گوارش دارد. PYY پس از ترشح در بدن با اتصال به گیرندههای خاصی، تاثیرات خود را اعمال میکند. برای مثال با تاثیر بر گیرنده Y۲ در مغز، سیگنالهای گرسنگی در مرکز اشتها را کاهش میدهد.
PYY چگونه و کجا در بدن ترشح میشود؟
اکنون که با اهمیت هورمون PYY و سیری آشنا شدید، بهتر است بدانید که این هورمون عمدتا توسط سلولهای L روده ترشح میشود. این سلولها در قسمت انتهایی روده باریک و روده بزرگ قرار دارند و بر اساس میزان و نوع غذای مصرفی، ترشح PYY را تنظیم میکنند.
بخش انتهایی روده باریک یا ایلئوم نقش مهمی در جذب مواد مغذی و ارسال سیگنال سیری به مغز دارد. روده بزرگ هم در کنار جذب آب و املاح غذا، منبع ثانویه ترشح هورمون PYY محسوب میشود. پس از دریافت پیامهای شیمیایی، سلولهای L موجود در بخشهای پایانی دستگاه گوارش هورمون PYY را به جریان خون وارد میکنند. سپس PYY به مغز میرود تا از طریق تعامل با گیرندههای Y۲ در هیپوتالاموس، احساس سیری ایجاد کند.
همانطور که گفتیم ترشح این هورمون بسته به حجم و نوع وعده غذایی متغیر است. برای مثال پروتئینها بیشترین تحریک را برای ترشح PYY به وجود میآورند. فیبرهای موجود در غذا هم با آزادسازی تدریجی این هورمون، نقش مهمی در احساس سیری طولانی دارند. همچنین چربیها در مقادیر متوسط باعث افزایش ترشح PYY میشوند. بنابراین افراد با تعادل در مصرف پروتئین، فیبر و چربیهای سالم میتوانند PYY را بهطور طبیعی افزایش و میل به پرخوری را کاهش دهند.
یکی از ویژگیهای جالب هورمون PYY و سیری ایجاد تاخیر است. PYY بلافاصله بعد از خوردن غذا ترشح نمیشود و سطح آن پس از هضم اولیه و رسیدن مواد مغذی به روده افزایش پیدا میکند. این فاصله زمانی باعث میشود بدن با دریافت پیام سیری در زمان مناسب، از ایجاد پرخوری جلوگیری کند.
نقش PYY در دستگاه گوارش و مغز
با بررسی ارتباط هورمون PYY و سیری میتوان نتیجه گرفت که این هورمون یک پیامرسان شیمیایی بین مغز و دستگاه گوارش است. هورمون PYY که سطح آن در بدن به میزان غذای مصرفی بستگی دارد، باعث کنترل اشتها و ایجاد سیری میشود.
در واقع PYY جزئی از یک سیستم هوشمند در بدن است که به مغز، سیگنال مهار اشتها برای جلوگیری از پرخوری را ارسال میکند. البته در برخی افراد مبتلا به چاقی یا اضافه وزن، سطح PYY کمتر است و احساس سیری دیرتر اتفاق میافتد. در نتیجه احتمال پرخوری بیشتر میشود.
هورمون PYY در کنترل مقدار غذایی که میخوریم، نقش مستقیم دارد. کاهش ترشح PYY در بدن باعث میشود فرد بیشتر در معرض پرخوری و اضافه وزن قرار بگیرد. بنابراین احساس سیری چیزی فراتر از پر شدن معده است و هورمون PYY با ایجاد تاخیر در تخلیه معده به بدن فرصت میدهد تا مواد مغذی را جذب کند. همچنین ترشح این هورمون باعث میشود حرکت محتویات غذایی از روده باریک به روده بزرگ آهستهتر انجام شود. با این تاخیر، بدن زمان بیشتری برای جذب مواد مغذی دارد.
نقش هورمون PYY در ایجاد احساس سیری
همانطور که متوجه شدید هورمون PYY و سیری ارتباط مستقیمی با یکدیگر دارند. هر چه میزان ترشح این هورمون در بدن افزایش پیدا کند، احساس سیری تقویت میشود. PYY بهعنوان یکی از اصلیترین هورمونهای تنظیمکننده اشتها در بدن، بعد از مصرف غذا ترشح و باعث میشود تا فرد احساس کند که سیر شده و دیگر نیازی به خوردن غذای اضافی ندارد. این هورمون با برقراری ارتباط بین دستگاه گوارش و مغز کمک میکند تا مصرف غذا متناسب با نیاز واقعی بدن به انرژی باشد. بنابراین در ایجاد احساس سیری طولانیمدت موثر است.
هورمون PYY با کنترل کالری مصرفی، در کاهش پرخوری عصبی نقش دارد. همچنین کمک میکند تا وزن بدن در محدوده سالم حفظ شود. هورمون PYY از طریق تعامل با هورمونهای CCK و GLP-۱ باعث تقویت احساس سیری میشود. بنابراین کاهش یا اختلال در ترشح این هورمون، یکی از اصلیترین دلایل پرخوری و میل مداوم به غذا خوردن است.
ارتباط هورمون PYY و کنترل اشتها
هورمون PYY و سیری با یکدیگر ارتباط دارند. اصلیترین وظیفه این هورمون، کنترل اشتها و تنظیم مصرف غذاست. بنابراین PYY که از پیامرسانهای کلیدی بین روده و مغز محسوب میشود، این سیگنال را به وجود میآورد که میزان غذای مصرفی کافی است.
با ترشح هورمون PYY و ارسال سیگنالهای عصبی به هیپوتالاموس، میل فرد به غذا خوردن کاهش پیدا میکند. بنابراین ترشح مناسب PYY نقش مهمی در کاهش میل به غذا و کنترل پرخوری دارد. همچنین این هورمون به بدن کمک میکند تا میزان انرژی دریافتی خود را با نیاز واقعی خود هماهنگ کند. البته کنترل اشتها به PYY محدود نیست و تحتتاثیر هورمونهای دیگری مثل گرلین، لپتین و GLP-۱ هم قرار دارد.
گرلین یا هورمون گرسنگی، میل به غذا را افزایش میدهد. لپتین یا هورمون سیری میزان ذخایر چربی را کنترل میکند و GLP-۱ در کنار CCK در تقویت احساس سیری موثر است. با تعامل این هورمونها پیغام توقف غذا خوردن قویتر به مغز فرستاده میشود.
در نتیجه بدن میتواند گرسنگی واقعی و میل روانی به خوردن را از یکدیگر تفکیک کند. همانطور که گفتیم پایین بودن سطح PYY در برخی افراد میتواند منجر به ادامه یافتن احساس گرسنگی شود و نتیجه این اختلال، پرخوری مزمن و افزایش وزن است.
چه عواملی ترشح هورمون PYY را افزایش میدهند؟
ترشح هورمون PYY و سیری به عوامل مختلفی بستگی دارد که میتوانند کنترل اشتها را تحتتاثیر قرار دهند. این عوامل عبارتند از:
حجم و نوع وعده غذایی
از مهمترین عوامل موثر در ترشح PYY و سیری میتوان به حجم و ترکیب وعده غذایی اشاره کرد. وعدههای غذایی بزرگتر با پروتئین کافی باعث افزایش ترشح این هورمون میشوند. همچنین غذاهای غنی از فیبر طبیعی در ایجاد سیری طولانی نقش دارند. وعدههای حاوی چربیهای سالم مثل روغن زیتون هم بر افزایش ترشح PYY تاثیر میگذارند.
پروتئینها
بیشترین تاثیر بر ترشح هورمون PYY به پروتئینها اختصاص داده میشود. بر اساس تحقیقات انجامشده، پروتئینهای گیاهی و حیوانی، سطح PYY را در خون افزایش میدهند. بنابراین وعدههای غذایی که سرشار از پروتئین هستند، ضمن کاهش میل به پرخوری در ایجاد سیری سریع و طولانی نقش دارند.
فیبر غذایی
فیبرها در افزایش ترشح هورمون PYY نقش دارند؛ زیرا باعث تحریک سلولهای L روده میشوند و زمان هضم غذا را طولانیتر میکنند. حبوبات، میوهها و سبزیجات از مواد غذایی سرشار از فیبر هستند.
چربیها
برخلاف تصور بسیاری از افراد، چربیهای سالم مثل روغنهای گیاهی و امگا ۳ باعث تحریک ترشح PYY میشوند. این چربیها با ورود به روده و فعال کردن سلولهای L در ارسال پیام سیری به مغز نقش دارند. البته چربیهای فرآوریشده ممکن است این اثر را کاهش دهند.
زمان مصرف وعدههای غذایی
با توجه به اینکه ترشح هورمون PYY پس از اتمام غذا و با تاخیر افزایش پیدا میکند، در نظر گرفتن فاصله زمانی مناسب میانوعدهها خیلی مهم است. وعدههای متعادل باعث میشوند PYY میل به پرخوری را کاهش دهد. در مقابل، پرخوری یا فاصله طولانی بین وعدهها در ترشح طبیعی PYY اختلال ایجاد میکنند.
فعالیت بدنی
ورزش و فعالیت بدنی بهطور غیرمستقیم بر افزایش سطح PYY تاثیر میگذارند. ورزش در ایجاد تعادل میان هورمونهای اشتها نقش دارد. بنابراین انجام تمرینات هوازی و مقاومتی میتواند به کنترل پرخوری و انتقال موثر پیامهای سیری به مغز کمک کند.
کنترل وزن و چربی بدن
ترشح هورمون PYY و سیری با وزن و درصد چربی بدن مرتبط هستند. کاهش وزن سالم و ورزش منظم در افزایش ترشح PYY نقش دارند؛ اما چاقی یا تجمع چربی بیشازحد میتوانند باعث کاهش سیری و اختلال در ترشح PYY شوند.
چه عواملی باعث کاهش ترشح هورمون PYY میشوند؟
کاهش ترشح هورمون PYY باعث میشود فرد حتی پس از خوردن غذای کافی، احساس گرسنگی کند. در ادامه به مهمترین عوامل موثر در بروز این اتفاق اشاره کردیم:
مصرف غذاهای فرآوریشده و قند بالا
مواد غذایی فرآوریشده مثل شیرینیها، نوشابههای گازدار و فستفودها باعث کاهش ترشح طبیعی PYY میشوند. همچنین قند و کربوهیدراتهای ساده در افزایش سریع قند خون و کاهش ترشح PYY نقش دارند. این نوع غذاها با مصرف مکرر در انتقال پیامهای سیری مشکل به وجود میآورند.
پرخوری و حجم بالای غذا در یک وعده
مصرف غذا در یک وعده به شکل افراطی میتواند باعث اختلال در ترشح PYY شود. با تحریک بیش از حد سیستم گوارش، ترشح طبیعی این هورمون به تاخیر میافتد یا کاهش پیدا میکند.
وعدههای غذایی نامتعادل یا کمکالری
وعدههای غذایی بسیار کوچک یا کمکالری مانع از تحریک سطح PYY میشوند. همچنین وعدههای غذایی با فیبر و پروتئین کم، تاثیر مشابهی دارند. نتیجه این است که فرد بعد از خوردن غذا احساس سیری واقعی نمیکند و ممکن است سراغ پرخوری یا ریزهخواری برود.
سبک زندگی کمتحرک
ورزش منظم در به تعادل رساندن هورمونهای اشتها موثر است. در حالی که نداشتن فعالیت بدنی میتواند باعث کاهش ترشح PYY شود. همچنین در ارسال سیگنالهای سیری اختلال ایجاد میکند و میل به خوردن را افزایش میدهد.
چربیهای ناسالم و هضم سریع
مصرف چربیهای فرآوریشده مثل چربیهای ترانس میتواند باعث کاهش تحریک PYY شود. این چربیها سریع هضم و باعث میشوند پیام سیری دیر یا ضعیف ارسال شود. بنابراین انتخاب چربیهای سالم و مصرف متعادل آنها خیلی مهم است.
چاقی و درصد بالای چربی بدن
افرادی که چربی بدن آنها بالاست، اغلب سطح PYY پایینتری دارند. این کاهش ترشح باعث میشود سیگنال ارسالی به مغز ضعیفتر باشد و نتوانند میل به پرخوری را کاهش دهند.
استرس و کیفیت خواب پایین
استرس مزمن و کمخوابی باعث کاهش ترشح هورمون PYY میشوند. هورمونهای مرتبط با استرس مثل کورتیزول با بر هم زدن تعادل هورمونی، پیامهای سیری را تضعیف میکنند.
تفاوت هورمون PYY با سایر هورمونهای اشتها
هورمونهای اشتها یک گروه از پیامرسانهای شیمیایی هستند که باعث تنظیم میل به غذا خوردن و سیری میشوند. برای مثال گرلین یا هورمون گرسنگی، فشار برای غذا خوردن ایجاد میکند، اما هورمون PYY پیام توقف غذا خوردن را میفرستد. در مقابل هورمون لپتین، هورمونی است که با ترشح از چربیهای ذخیره شده بدن باعث تنظیم سیری بلندمدت میشود، اما PYY هورمون سیری کوتاهمدت است که پس از هر وعده غذایی در کاهش میل فوری به خوردن نقش دارد.
GLP-۱ هم یک هورمون رودهای است که در کنار هورمون CCK با ایجاد احساس سیری، به بهبود عملکرد انسولین کمک میکند. در نتیجه میتوان گفت که اصلیترین تفاوت هورمون PYY و سیری با سایر هورمونهای اشتها مربوط به زمان اثر، مکان اثر و نوع سیگنال ارسالی به مغز است.
هورمون PYY و کاهش وزن
هورمون PYY از هورمونهای اصلی در تنظیم اشتها و کنترل وزن است. این هورمون با ارسال پیامهای سیری به مغز و کاهش میل به خوردن غذا باعث میشود مصرف انرژی متناسب با نیاز واقعی بدن باشد. بنابراین افزایش طبیعی PYY در کاهش وزن و پیشگیری از چاقی موثر است.
افرادی که سطح PYY نسبتا بالایی دارند، کمتر دچار گرسنگی یا ریزهخواری میشوند. همچنین بر اساس تحقیقات انجام شده، رژیمهای سرشار از فیبر و پروتئین باعث میشوند افراد کالری کمتری مصرف کنند. در مقابل رژیمهای پرکربوهیدرات و کمپروتئین باعث کاهش ترشح PYY و سختی در کنترل وزن میشوند.
آیا مکمل یا دارویی برای افزایش PYY وجود دارد؟
داروهایی که باعث تحریک فعالیت گیرندههای Y۲ در هیپوتالاموس میشوند، میتوانند اثرات PYY را تقلید کنند. این داروها با ارسال سیگنالهای سیری به مغز، در کاهش میل به غذا خوردن موثر هستند. البته هنوز برای ورود به بازار تایید نشدند. جایگزین طبیعی این داروها، مواد غذایی هستند که باعث تحریک ترشح طبیعی PYY میشوند. این مواد شامل پروتئینهای گیاهی و حیوانی (مرغ، تخممرغ، ماهی، حبوبات، لبنیات)، فیبرهای محلول و نامحلول (میوهها، سبزیجات و غلات کامل) و چربیهای سالم (روغن زیتون و آووکادو) هستند. البته برخی داروهای لاغری (مثل آگونیستهای GLP-1) با تقلید پاسخهای روده، تاثیراتی مشابه PYY ایجاد میکنند، اما معمولا اثربخشی کوتاه یا عوارض جانبی بالقوه دارند.
PYY؛ هورمونی که به مغز میگوید سیر شدهایم
در این مقاله ارتباط هورمون PYY و سیری را بررسی کردیم. PYY بهعنوان یکی از هورمونهای کلیدی در کاهش اشتها و جلوگیری از میل به پرخوری موثر است. این هورمون پس از وعدههای غذایی که حاوی پروتئین، فیبر و چربیهای سالم هستند، ترشح میشود و پیام سیری را به مغز منتقل میکند. البته ممکن است ترشح آن تحتتاثیر کمبود خواب، مصرف غذاهای فرآوری شده، سبک زندگی کمتحرک یا چاقی کاهش پیدا کند. بهطور کلی رژیم غذایی متعادل، انتخاب وعدههای غذایی با پروتئین و فیبر بالا، ورزش منظم و خواب مناسب برای افزایش ترشح طبیعی PYY ضروری هستند و میتوانند با کنترل اشتها و پیشگیری از پرخوری، به حفظ وزن بدن در محدوده سالم کمک کنند.
سوالات متداول
غذاهای سرشار از فیبر، پروتئین و چربیهای سالم بیشترین تاثیر را در تحریک ترشح طبیعی PYY ایفا میکنند.
غذاهایی که حاوی پروتئین و چربی کافی هستند، با افزایش سریع PYY باعث میشوند احساس سیری زودتر ایجاد شود.
گرلین هورمون گرسنگی است که قبل از غذا ترشح میشود، اما PYY هورمون سیری است که بعد از غذا ترشح میشود و اشتها را کاهش میدهد.
بله، وعدههای غذایی سرشار از پروتئین، سطح PYY را افزایش میدهند و باعث احساس سیری طولانی میشوند.
فیبرهای غذایی در کندتر شدن هضم غذا و تحریک بیشتر سلولهای روده (برای ترشح هورمون PYY) نقش دارند.
بله، کمخوابی میتواند با اختلال در ترشح هورمونهای تنظیمکننده اشتها باعث افزایش احساس گرسنگی و میل به پرخوری شود.
بله، وعدههای متعادل با فیبر کافی، پروتئین بالا و چربیهای سالم در افزایش ترشح PYY نقش دارند.
بله، در افراد چاق، ترشح هورمون PYY پس از وعده غذایی کمتر است.
بله، برخی داروهای لاغری میتوانند بهطور مستقیم یا غیرمستقیم روی ترشح هورمون PYY تاثیر بگذارند.
